El Niño và La Niña: Tác động tới thời tiết Việt Nam
Mỗi khi báo đài nhắc đến một mùa hè "nắng nóng kỷ lục" hay một năm "bão chồng bão, lũ chồng lũ", rất có thể nguyên nhân sâu xa nằm ở giữa Thái Bình Dương, cách Việt Nam hàng nghìn cây số. Đó chính là hiện tượng ENSO, với hai trạng thái quen thuộc là El Niño và La Niña. Hiểu về chúng giúp người dân, nông dân và doanh nghiệp chủ động hơn trước những biến động thời tiết khó lường.
ENSO là gì? El Niño và La Niña khác nhau ra sao?
ENSO (El Niño - Southern Oscillation) là sự dao động giữa nhiệt độ mặt nước biển ở khu vực trung tâm và phía đông Thái Bình Dương xích đạo với áp suất khí quyển. Đây là một trong những "nhịp tim" khí hậu lớn nhất hành tinh, mỗi chu kỳ thường kéo dài 2 đến 7 năm.
ENSO có ba pha chính:
- El Niño (pha nóng): Nước biển vùng trung và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường. Vùng đối lưu mưa dịch chuyển ra xa, khiến khu vực Tây Thái Bình Dương và Đông Nam Á (trong đó có Việt Nam) thường khô hơn, nóng hơn.
- La Niña (pha lạnh): Nước biển vùng này lạnh đi bất thường. Đối lưu và mưa tăng cường ở Tây Thái Bình Dương, khiến Việt Nam thường mưa nhiều hơn, bão nhiều hơn.
- Pha trung tính: Nhiệt độ gần mức trung bình nhiều năm, thời tiết diễn biến theo quy luật mùa thông thường.
El Niño ảnh hưởng thế nào tới Việt Nam?
Trong các năm El Niño, đặc điểm nổi bật nhất là nắng nóng gay gắt và thiếu hụt mưa. Tổng lượng mưa mùa thường giảm so với trung bình, mùa mưa có xu hướng đến muộn và kết thúc sớm.
Hệ quả cụ thể với từng vùng:
- Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ: Mùa hè nắng nóng kéo dài, nhiều đợt nhiệt độ vượt 38-40°C, nguy cơ thiếu nước cho thủy điện và sinh hoạt.
- Tây Nguyên và Nam Bộ: Mùa khô khắc nghiệt, hồ thủy lợi cạn, cây cà phê, hồ tiêu chịu áp lực lớn.
- Đồng bằng sông Cửu Long: Hạn hán kết hợp xâm nhập mặn nghiêm trọng. Các mùa khô 2015-2016 và 2019-2020, đều trùng El Niño mạnh, đã gây thiệt hại nặng cho lúa và cây ăn trái.
Về bão, El Niño thường khiến số cơn bão và áp thấp nhiệt đới ảnh hưởng tới Việt Nam ít hơn trung bình, nhưng các cơn bão lại có xu hướng hình thành xa hơn về phía đông và đôi khi mạnh hơn.
La Niña ảnh hưởng thế nào tới Việt Nam?
La Niña thường mang đến bức tranh trái ngược: mưa nhiều, bão dồn dập và rủi ro lũ lụt cao. Lượng mưa mùa mưa thường vượt trung bình, đặc biệt ở miền Trung.
Những tác động đáng chú ý:
- Số lượng bão và áp thấp nhiệt đới tăng, mùa bão có thể kéo dài hơn về cuối năm.
- Miền Trung dễ hứng mưa lớn dồn dập, gây lũ chồng lũ. Năm 2020 là ví dụ điển hình khi điều kiện La Niña góp phần tạo ra chuỗi bão và lũ lịch sử tại các tỉnh từ Quảng Bình đến Quảng Nam.
- Mùa đông miền Bắc thường lạnh hơn, có thể xuất hiện nhiều đợt không khí lạnh mạnh, rét đậm rét hại.
- Đồng bằng sông Cửu Long thường dồi dào nước hơn, xâm nhập mặn nhẹ hơn so với năm El Niño.
Tuy nhiên, mưa nhiều cũng đồng nghĩa với nguy cơ ngập úng đô thị, sạt lở đất vùng núi và ảnh hưởng tới thu hoạch nông nghiệp nếu mưa rơi đúng vào vụ gặt.
Lời khuyên thực tế để chủ động ứng phó
Dù không thể thay đổi pha ENSO, chúng ta hoàn toàn có thể chuẩn bị trước:
- Theo dõi bản tin dự báo mùa của Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, đặc biệt là các bản tin nhận định ENSO phát hành định kỳ.
- Năm El Niño: ưu tiên tích trữ và sử dụng nước tiết kiệm, chọn giống cây chịu hạn, theo dõi sát lịch xâm nhập mặn ở miền Tây, đề phòng nắng nóng kéo dài ảnh hưởng sức khỏe.
- Năm La Niña: gia cố nhà cửa trước mùa bão, chuẩn bị phương án thoát lũ, không chủ quan với các đợt mưa lớn nhiều ngày, người dân vùng núi cảnh giác sạt lở.
- Quanh năm: lưu số đường dây nóng phòng chống thiên tai, chuẩn bị túi đồ khẩn cấp cho gia đình.
Cần nhớ rằng El Niño và La Niña chỉ làm tăng hoặc giảm xác suất của một kiểu thời tiết, chứ không quyết định chắc chắn từng ngày. Hơn nữa, biến đổi khí hậu đang khiến các cực đoan trở nên dữ dội hơn ở cả hai pha. Vì vậy, dù năm nay là El Niño hay La Niña, việc chủ động theo dõi dự báo và chuẩn bị sớm luôn là cách bảo vệ tốt nhất cho gia đình và sinh kế của bạn.